3.Gaia: Industria-iraultza

1.Lehen industria-iraultzaren faktoreak

Jaoitza-tasa oso oso “>altua izan arren heriotza-tasa baita ere oso altua da, gaixotasun infekziosoen eta goseteen ondorioz. XVIII.mendearen bogarren erditik aurrera, jaoitza-tasa altua zen bainaa heriotza-tasa murriztu. Demografia-hazkundea oso faktore garrantzitsua izan zen Europako ekonomia-aurrerapenerako. Kontsumoak gorta egin zuen.

  • Nekazaritzako teknikak hobetu ziren. XIX.mendea jada aurreratuta, makina berri batzuk eta ongarri kimikoak erabiltzen hasi ziren.
  • Abeltzaintza eraldatu zuten. Estabulazioa garatu ahal izan zen.
  • Nekazaritza-egiturak aldatu ziren. Lurra jabetza pribatu bihurtu zen.

Nekazaritza-errendimenduek %90 gora egin zuten. Lanesku-sobrerakinak sortu ziren landan. Nekazari askok hirietara emigratu behar izan zuten, bertan fabrika berrietan lan egiteko.

Gizarte eta ekonomia aldaketa liberalismo ekonomikoaren ideologia hedatzearen ondorioa ere izan zen. Ekonomia-hazkundea ekimen pribatuak eragiten zuela zioen liberalismoak.Joera handiagoa zuten inbertitzeko, berrikuntzakerabiltzeko, industria-arriskuak hartzeko ete etekinak bilatzeko.  

2.Lehen industria-iraultza

XVIII.mendera arte, manufaktura eskulangile-lantegi txikietan egiten ziren. Eskulangileak eskuz egiten zituzten lanak. XVIII.mendearen amaieratik, lantegiak desagertzen eta fabrikak sortzen hasi ziren. Fabriketan, langileek makinak erabiltzen zituzten lan egiteko. 169an, James Wattek lehen lurrun-amkina asmatu zuen.

Fabriken sorrerak bo ondorio izan zituen:

  • Industria-jarduerak leku jakin batzuetan kontzentratu ziren
  • Lanaren antolaketa aldatu egin zuten.

Produktibitateak gora egin zuen eta produktuen prezioak jaitsi egin ziren.

Industrializazioa Britania Handian hasi zen XVIII.mendearen amaieran.

  • Nahikoa lanesku zuen, eta merkatu zabala produktuentzat.
  • Burdina-meategiak eta ikatz mineral ugari zituen.
  • Pentsamolde liberal berria oso jhedatuta zegoen.

Haren urratsak jarraitzen lehenak izan ziren Frantzia, Alemania eta Belgika. Espainian ehungintza garatu zen Katalunian.

Kotoiaren ehungintzak integratu zituen bizkorren berrikuntza teknikoak. Ehungailu mekanikoa. Industria siderurgikoak garapen handia izan zuen XIX.mendearen erdian. Landare-ikatzaren ordez ikatz minerala erabiltzeak labe garai modernoak eraikitzea eragin zuen.

3.Garraioen iraultza

  • 1807an, Fulton estaubatuarrak lurrun-motorrez propultsaturiko itsasontzien lehen linea komertziala sustatu zen.
  • 1830 eta 1880.urteen artean, burdinazko kroskoak jartzen hasi ziren lurrun-itsasontzietan, zurezko ohikoen ordez.
  • 1870ean, hotz-ganberez hornituriko itsasontzi bat helduzen lehen aldiz Amerikako kostaldera.

1814an, Stephenson inglelesak lehen lurrun-lokomotora egin zuen. Ikatz-meategietan erabili zuten, zamak batetik bestera eramateko. 1825ean, zama-trenbideko lehen linea inauguratu zen Ingalaterran.

  • Merkataritzak hazkunde handia izan zuten.
  • Munduko ekonomia espezializatu egin zen.
  • Garraio berriek eguneroko bizitza ere aldatu zuten: dieta hobetzeko eta beste herrialde eta kontinente batzuetara emigratzea erraztu zuten.

4. Bigarren industria-iraultza: industria handiaren sorrera

1870etik aurrera, energia-iturri berriak probatu zituzten: elektrizitatea eta petrolioa. Apurka-apurka, energia-iturri berri horiek ikatza ordezkatu zuten.

 

  • Sekote siderugikoan, Bessemer laberaren asmakuntzaren ondorioz izugarrizko prozesua abiarazi zen.
  • Elektritatea ekoizteko ekoizteko eta banatzeko, elektrizitate-industria sortu zen.
  • Kimika-industria, zenmbait lehengai(petrolioa) erabiltzen ziren, produktu berriak sortzeko: botikak, goma, donamita …

Ondorioz, nagusitasuna galdu zuen industrian. Industria modernoak bi herrialdetan garatu ziren, batez ere, EEUU eta Alemania.

Industria-iraultzaren hasieran, enpresa gehienak txikiak ziren: pertsona edo familia bakar  batenak. Horregatik sortu ziren sozietate anonimoak akziotan. Bazkide bihurtzen dira. Akzioak burtsan salerosten dira. Bankuak ekonomiaren funtsezko elementu bihurtu ziren.

 

  • Taylor ongeniariak taylorismo izeneko sistema smatu zuen.
  • Henry Ford enpresaburuak serieko ekoizpena( fordismoa) hedatu zuen.

Enpresa-kontzentrazioko prozesua gertatu zen. Zenabit kontzentrazio forma sortu ziren: kartela, trsuta eta holdinga.

5. Industrializazioaren ondorioak biztanlerian eta hirietan

Europak 400 milioi biztanle baino gehiago zituen 1900ean.

  • Heriotza-tasaren bat-bateko jaitsiera.
  • Bigarren kausa ugalkjortasuna areagotzea izan zen.

Nekazaritza-lanak mekanizatu egin ziren. Horrgatik, XIX.medean, urbanizazio-prozesu bizia gertatu zen Europan. Hirien kopuruak gora egin zuen. Hiri batzuk fabriken inguruan hazi ziren, adibidez, Liverpool edo Manchester eta beste batzuk merkataritzari esker garatu ziren, adibidez, Marseilla.

Nekazarien migrazioa bizkorra izan zen eta plangintzarik gabea; beraz, hiriak nahaspilan hazi ziren.

Hiriek ezin izan zuten nekazari-exodo osoa hartu. Erdialdeko Europakoek eta azkenik, mendearen amaieran, italiarrek, espainiarrek(ia 4.5 milioi), greziarrek eta turkiarrek. Emigrante gehienak Amerikara joan ziren.

6. Klase-gizartearen sorrera. Goi-klaseak

Frantziako Iraultzak nobleziaren eta kleroaren pribilegioak abolitu zituen eta monarkiaren Berrezarkuntzak ez zituen berrezarri. Industria-gizarte berriaren oinarria lege-berdintasuna zen.

Gizartean desberdinak nagusitzen ziren oraindik. Emakumeak gizasemeen menpe zeuden eta ez zitzaien eskubiderik aitortzen. Bizatnleria gizarte-klasetan banatu zen.

 Europako aristokraziak nolabaiteko nagistasuna galdu zuen. Politika, justizia, armada eta diplomazioako kargu onenak eta gizarte-talde. Aristokrata pobretuen seme-alabek burges diruduenkin ezkontzea onartu behar izan zuten.

Burgesia industria gizarte berriaren klase boteretsua bihurtu zen. Burgesiak oso talde desberdinak hartzen zituen bere baitan. Burgesak hirietan bizi ziren, zabalguneetako auzo berrietan eta herriguneetako etxe hobeetan. Burgesak hirietan bizi. Banakoen ekimena eta onura defendatzen zuten.

7. Erdiko klaseen eta behe-klaseen egoera

XIX.mendearen amaieran, herrialde industrializatuenen ekonomia eta gizarte garapenaren ondorioz, erdi mailako klase sortu zen, hau da, burgesia txikia.

Teorialari  marxistek proletariotza esaten zioten langileen klaseari. Lanaldiak oso luzeak ( 12 ordu). Ondorioz, aukera gutxi eta oztopo handiak zituzten gizarte-mailaz hobetzeko.

  • Europako iparraldean eta mendebaldean, nekazari geienak jabe txikiak ziren.
  • Europako hegoaldean, nekazari ugarik oso gutxi mekanizaturiko latifundioetan egiten zuten lan. Jornalari estaen zitzaien.
  • Europako erdialdean eta ekialdean zuten nekazariek egoera txarrena. Askok ezin izan zioten jopu  izatari utzi, XX.mendea hasi arte.

8.Langile-mugimenduaren sorrera

Langile-mugimenduaren sorrera

 

Langile-mugimenduaren hastapenak

Langile-mugimendu, soldatapeko langileek beren lan- eta  politika-egoera hobetzeko eginiko ekintza kolektiboen multzoari esaten zaio.

Bizi- eta lan-baldintza txarren aurka protestatzeko, zenbait langilek makinak suntsitzen zituzten. Mugimendu horri ludismo esaten zaio.

Lehen garaietan, langileek debekatuta zuten beren interesak defendatzeko elkarteak eratzea. Elkartzeko eskubidea Britainia Handian aitortu zen lehen aldiz, 1824an. Langile-elkarteak sortu ziren; sindikatuak.

Langileen presio-tresna nagusia greba zen. Lan-baldintza hobeak eskatzen zituzten: lanaldia murriztea, haur-lana desagerraraztea, soldata hobeak, fabriketako osasun-baldintzak hobetzea, eta langabezia-, gaixotasun- eta zahartzaro-aseguruak sortzea. Sufragio unibertsala ere eskatzen zuten.

Langile-mugimenduak bi ideologia zituen oinarritzat: marxismoa eta anarkismoa.

  • Marxismoa da garrantzitsuena.

Teoria marxistaren arabera, gizarte industrialetan klase arteko borroka zegoen.

Langileek iraultza egin behar zuten. Gero, proletarioen diktadura izeneko fasea etorriko zen. Gero, gizarte komunista ezarriko zen. Alderdi sozialistak garatu ziren, 1875. urteaz geroztik.

  • Anarkistek Estatuaren kontra egiten zuten, elkarte mota boluntarioren bat jarri nahi zuten haren ordez. Uko egiten zioten politikari, alderdi politikoei eta hauteskundeetan parte hartzeari.

Maiatzaren 1ean jaia jarri zen.

 Gobernuek lan-alorreko legeak egin zituzten, enpresaburuen gehiegikeriak desagerrarazteko: haurren lana debekatu zuten, lehen amatasun-baimenak eman zituzten, enpresaburuek istripu-aseguruak ordaintzeari behartu zituzten, eta lanaldia 8 ordura murriztu zuten.

  1. Aún no hay comentarios.
  1. No trackbacks yet.

Responder

Introduce tus datos o haz clic en un icono para iniciar sesión:

Logo de WordPress.com

Estás comentando usando tu cuenta de WordPress.com. Cerrar sesión / Cambiar )

Imagen de Twitter

Estás comentando usando tu cuenta de Twitter. Cerrar sesión / Cambiar )

Foto de Facebook

Estás comentando usando tu cuenta de Facebook. Cerrar sesión / Cambiar )

Google+ photo

Estás comentando usando tu cuenta de Google+. Cerrar sesión / Cambiar )

Conectando a %s

A %d blogueros les gusta esto: